و خدا « کلمه » را آفرید ...

بررسی تأثيرپذيری شعر از انقلاب/1

رضا اسماعيلی:

گروه ادب: يك مدرس ادبيات دانشگاه تهران با اشاره به اين كه خميرمايه و جانمايه اصلی شعر انقلاب، ترسيم آرمان‌های انقلابی، دينی و اسلامی است، تصريح كرد: روايت حماسه‌آفرينی‌های ملت ايران و رزمندگان اسلام در طول هشت سال دفاع مقدس و تبيين آرمان‌ها و ارزش‌های مقدس انقلاب از جمله دستاوردهای اين نوع شعرسرايی است.

وی، خميرمايه اصلی شعر انقلاب را ترسيم آرمان‌های انقلاب اسلامی خواند و افزود: خميرمايه و جانمايه اصلی شعر انقلاب، ترسيم آرمان‌های انقلاب، روايت حماسه‌آفرينی‌های ملت ايران و رزمندگان اسلام در طول هشت سال دفاع مقدس و همچنين تبيين آرمان‌ها و ارزش‌های مقدس انقلاب است.

اسماعيلی در پاسخ به اين سؤال كه « شعر بر انقلاب تأثير گذاشته است يا پيروزی انقلاب اسلامی بر شعر اثرگذار بوده » ، اظهار كرد: هر دو حالت را می‌شود بيان كرد؛ يعنی اين تأثير متقابل بوده است و شعر و ادبيات از انقلاب تأثير پذيرفته و هم انقلاب بر شعر و ادبيات معاصر اثر گذاشته است.

نطفه شعر انقلاب در حوزه هنری بسته شد

به عقيده اين مدرس ادبيات دانشگاه تهران، بعد از پيروزی انقلاب، نسلی از شاعران انقلابی متولد شدند كه پايگاه اصلی آنها حوزه هنری سازمان تبليغات اسلامی كه در آن زمان به  « حوزه انديشه و هنر اسلامی » شهرت داشت، بود.

وی با بيان اين كه هسته اوليه شعر انقلاب در حوزه هنری شكل گرفت، تصريح كرد: نسل اول شاعران انقلاب اسلامی با جلساتی كه در حوزه برگزار می‌كردند و با نمونه‌سازی‌هايی كه انجام می‌دادند، مسير شعر انقلاب را هموار كردند و راه را به شاعرانی كه می‌خواهند بعد از خودشان طی طريق كنند، نشان دادند.

اسماعيلی، ميزان تأثيرپذيری شعر انقلاب اسلامی از شاعران و ادبيات را مورد اشاره قرار داد و بيان كرد: ما در ادبيات قبل از انقلاب بيشتر در مسیر شعر نيمايی و سپيد حركت می‌كرديم و قالب های سنتی و كلاسيك ما مهجور واقع شده بود و جوانان به خاطر فضای فرهنگی حاکم بر جامعه ، استقبال چندانی از اين قالب ها نمی‌كردند.

اين شاعر پيشكسوت كشورمان ادامه داد: در آن دوران بيشتر شعرها نيمايی و سپيد بود، از اين رو اگر انقلاب اسلامی به وقوع نمی‌پيوست، اين جريان ادامه پيدا می‌كرد و قالب‌های اصيل شعر فارسی همچون غزل، مثنوی، قطعه، قصيده، دوبيتی و رباعی كه در حاشيه قرار داشتند، همچنان در مظلوميت به سر می‌بردند.

بازگشت شاعران انقلاب به اصالت‌های فرهنگی و دينی

وی در ادامه گفت: انقلاب اسلامی بازگشت به اصالت‌های ملی و مذهبی بود . قالب‌های اصيل شعر فارسی نیز جزء سرمايه كلان ادبی ما هستند و اكثر شاهكارهای ادبی ما در قالب كلاسيك سروده شده اند . قله‌های ادبی ايران چون فردوسی، حافظ و مولانا نیز اکثر شاهکارهای ادبی خود را در قالب‌های كلاسيك سروده‌ و در اين حوزه شعرهای مانا و فاخری را عرضه كرده‌اند؛ از اين رو ذات انقلاب اسلامی كه احيای ارزش‌های دينی بود و بر آموزه‌های وحيانی و قرآنی استوار شده بود، سعی كرد قالب‌های ادبی فارسی را احياء كند.

اسماعيلی در تبيين گفته خود اظهار كرد: در اين راستا شاعران انقلاب به نوعی به اصالت‌های فرهنگی باز گشتند كه روشنفكران دينی ما از اين موضوع به عنوان « بازگشت به خويشتن » نام می‌برند.

اين شاعر انقلابی سيدجمال‌الدين اسد‌آبادی، محمد عبده، سيد قطب، شیخ محمد خیابانی ، شهيد مطهری و جلال آل‌احمد را از جمله كسانی كه نهضت بازگشت به خويشتن را آغاز كردند ياد كرد و افزود: اين افراد در فضای روشنفكری دينی جامعه، نهضت بازگشت به خويشتن را آغاز كردند و حرف‌شان اين بود كه ما بايد اصالت‌های ملی و دينی خود را احيا كنيم.

وی اظهار كرد: اين افراد در نقش مصلحان اجتماعی تأكيد داشتند كه بايد از خودباختگی در برابر غرب فاصله بگيريم و به يك نوع خودباوری ملی برسيم. به همين دليل روی سنت‌ها و اصالت‌های ملی و دينی تأكيد كردند .

پيروزی انقلاب، تلفيق خجسته ای  

بين شعر نيمايی و شعر سنتی ايجاد كرد

اين مدرس ادبيات ادامه داد: زنده‌ ياد سيدحسن حسينی، قالب رباعی را بعد از انقلاب احياء كرد و اشعار بسيار زيبايی با مضامين اسلامی و دينی عرضه كرد كه در مجموعه اشعارش موجود است.

وی همچنين از قيصر امين‌پور ياد كرد كه در اين راستا به فعاليت پرداخت و گفت: در اين حوزه افرادی همچون نصرالله مردانی قالب غزل را احياء كردند و غزل حماسی وامدار اين شاعران است و ديگر شاعران انقلاب اسلامی نيز در همين مسير طی طريق كردند.

اسماعيلی تصريح كرد: شاعران نسل اول انقلاب با حفظ و بهره‌برداری از ويژگی‌ها و قابليت‌های ادبی شعر نيمايی و نو، با دميدن روح نو آوری در قالب غزل، قصيده، مثنوی و رباعی، تلفيقی هنرمندانه‌ بين شعر نيمايی و شعر اصيل فارسی ايجاد كردند و هر چند يك شاعر كه در قالب غزل شعر گفته، ولی گويش و لهجه نيمايی در آن قابل رصد است؛ يعنی زبان شعر بسيار باطراوات و امروزی است، اما كسی كه اين شعر را سروده، از قابليت‌ها و توانمندی‌های قالب‌های نيمايی و شعر آزاد بهره برده است.

وی در ادامه با اشاره به اين تلفيق خجسته، بيان كرد: تلفيق خجسته‌ای كه بين ارزش‌های شعر نيمايی و اصيل ايجاد شد، تلفيق مباركی بود و سبب بالندگی شعر و ادبيات شد و تأثيری بود كه ادبيات انقلاب اسلامی از ادبيات پيش از انقلاب و از شاعران آزادسرا و نيمايی‌سرا گرفت و بر روی ادبيات معاصر نيز تاثير گذاشت.

اسماعيلی با اشاره به آشتی شاعران با آموزه‌های دينی، گفت: كسانی كه تا پيش از پيروزی انقلاب اسلامی با دين قهر كرده بودند و با ارزش‌ها و سنت‌های ملی بيگانه بودند و ورود به اين حوزه را كسر شأن خود می‌دانستند و شرم داشتند كه از اسلام، مردم و خدا صحبت كنند، با پيروزی انقلاب و مشاهده احيای جامعه توسط دين و قابليت اداره جامعه توسط دين، رويكردشان تغيير كرد.

وی تصريح كرد: اين گروه از شاعران با بهره‌گيری از آموزه‌های دينی شعر سرودند و شاعرانی كه شعر نيمايی و منثور می‌گفتند و در قالب‌های آزاد طبع‌آزمايی می‌كردند، از دفاع مقدس و انقلاب تأثير پذيرفتند كه نشانه‌های اين تأثيرپذيری در آثار آنها قابل رديابی است.

ادامه دارد...