سیمای نورانی «موعود» در آیینۀ خیال شاعران
______________________________________________________________________________________
بررسی مفهوم انتظار در سرودههای معاصر به مناسبت نیمۀ شعبان؛
سیمای نورانی «موعود» در آیینۀ خیال شاعران
طیبه ثابت - با پیروزی انقلاب اسلامی و احیای ارزشهای دینی، ما شاهد گسترش آموزههای اسلامی در سطح جامعه بودهایم. انقلاب بستر مناسبی برای طرح مفاهیم و باورهای اصیل اسلامی فراهم کرد و در این میان، مسئلۀ انتظار و مهدویت رشد و گسترش چشمگیری یافت. با کمی تأمل در شعرهای قبل از انقلاب درمییابیم که شعرهایی که بهنحوی با مفاهیم مربوط به «حضرت مهدی(عج)» و «انتظار ظهور» گره میخورد، اغلب در آثار شاعران هیئتی و بهصورت اندکی در آثار شاعرانی مثل شهریار و امیریفیروزکوهی دیده میشود اما بعد از پیروزی انقلاب، مفهوم انتظار در شعر شاعران پیشکسوت مثل علی معلم، دکتر حسن حسینی و قیصر امینپور جلوهای دیگر یافت. بعد از انقلاب و احیای باورها و آرمانهای اسلامی که مهمترین آنها مسئلۀ عاشورا و مفهوم انتظار بود، شعر مهدوی و انتظار در قالبهای کلاسیک و سپید بهخصوص دربین شاعران جوان، تبدیل به برجستهترین جریان شعر آیینی با ویژگیهای خاص شد؛ ویژگیهایی که کاملا متمایز از آثار شاعران قبل از خود بود. با این مقدمه و به بهانۀ نیمۀ شعبان، زادروز میلاد حضرت مهدی(عج)، بهسراغ شاعرانی میرویم که در این حوزه آثاری دارند.
رضا اسماعیلی:
در «شعر مهدوی» باید سیمای «انسان کامل» را به تصویر بکشیم
شاعر مطرح آیینی کشور در بارۀ رویکرد شاعران معاصر به «شعر انتظار» در دهۀ اخیر گفت: شاعران، اقبال فراوانی به شعر انتظار یا شعر «موعود» که اختصاص به بیان کرامات و فضایل قائم آلمحمد حضرت مهدی(عج) دارد، کردهاند. رضا اسماعیلی افزود: بیشتر شاعران معاصر سعی کردهاند در مجموعههایشان حتماً چند شعر مهدوی داشته باشند. شاعر کتاب «ناگهان دریا» در بارۀ این که شاعران در شعر «مهدوی» باید چه چیزی را به تصویر بکشند تا مخاطب خود را تحت تأثیر قرار دهند، توضیح داد: ما باید در شعرِ «مهدوی»، سیمای انسان کاملی را که از او با عناوین «منجی» و «هادی» نام برده میشود و جهان را از ظلم و نابسامانی رهایی خواهد بخشید، به تصویر بکشیم.
در شعر «مهدوی» دچار «اسطوره»نگری شدهایم
شاعر کتاب «ملکوت کلمات» در بارۀ گروهبندی شاعرانی که شعر انتظار میگویند، اظهار کرد: دستهای از این شاعران در مسیر مدح و منقبت حرکت میکنند. یعنی وقتی میخواهند سیمای حضرت مهدی را روایت کنند یا به تصویر بکشند، اغلب در حوزۀ وصف و توصیف گام برمیدارد. اسماعیلی تصریح کرد: شعر «انتظار»ی که به سیرۀ عملی، کرامات و سنت حضرت موعود توجه دارد، به معنای واقعی کلمه به شعر مهدوی نزدیک و از ارزش بیشتری برخوردار است.
شاعر کتاب «آیینه و سنگ» با بیان این مطلب که شعرهای توصیفی «مهدوی» ارزشمندند، در بارۀ «شعر مهدویِ» ایده آل توضیح داد: ما در «شعر مهدوی» باید حضرت مهدی(عج) را درقالب انسان کاملی به تصویر بکشیم که با ویژگیها و سجایای اخلاقی که دارند، میتوانند سرمشق و راهنمای زندگی امروز ما باشند.
اسماعیلی دربارۀ تحلیلِ محتوایی «شعرِ مهدوِی» امروز گفت: ما متأسفانه در شعر مهدوی امروز، دچار «اسطورهنگری» هستیم و بزرگان دین را به عنوان قهرمانان دست نایافتنی به تصویر میکشیم و بیشتر بر وجوه افتراق شان دست میگذاریم. شاعر کتاب «بر آستان جانان» ادامه داد: ما در «شعر مهدوی» امروز بیشتر به عصمت معصومین، معجزات و شفاعت توجه میکنیم - که در جای خود ارزشمند است - اما اگر بخواهیم بزرگان دین و حضرت مهدی(عج) را الگو و اسوهای برای زندگی امروز معرفی کنیم، باید به دنبال اسوه سازی باشیم و به وجوه اشتراک بزرگان دین با انسان امروز توجه کنیم و این صفات و سبک زندگی و شیوۀ تربیتی و سلوک رفتاری، اجتماعی، سیاسی و علمی آنها را برجسته کنیم؛ بهعنوان مثال این که از زندگی ایشان چه درسی میتوانیم بیاموزیم.
شعر مهدوی علاوه بر موضوع، باید «موضع» هم داشته باشد
شاعر و منتقد مطرح کشور در پایان اشاره کرد: حضرت مهدی عدالت گسترند و قیام میکنند تا جهان را از ظلم و ستم نجات دهند و ما در موضوع «عدالتگستری» حضرت مهدی(عج) کم کار کردهایم و نتوانستهایم آن طورکه شایسته و بایسته است، به آن بپردازیم.
وی با اشاره به این مطلب که حافظ، مستقیم در شعرش به امامان نپرداخته است اما همیشه در غزلهایش، جامعۀ دینی را کالبدشکافی میکند و موضع یک انسانِ مسلمان با جهانبینی توحیدی دارد، تصریح کرد: امروز ضرورت دارد که ما در شعر مهدوی از منزل «صورت» هجرت کنیم و به «سیرتِ دین» توجه بیشتری نشان دهیم؛ یعنی شعرِ «مهدوی» تنها به «موضوع» نپردازد و «موضِع» هم داشته باشد.
سید هاشم وفایی:
شعر مهدوی، پیامرسان و بیدارکننده است
دیگر شاعر مطرح آیینی مشهد نیز دربارۀ وضعیت شعر انتظار این شهر گفت: امروز شاعران خراسان علاقۀ خود را به اهلبیت(ع) و بهخصوص حضرت مهدی(عج) با سرودن اشعار نغز و عالی نشان میدهند اما برای اینکه بدانیم وضعیت استقبال مخاطبان از اشعار و کتب مهدوی چقدر است، باید مشکلات چاپ و نشر را درنظر بگیریم؛ بیشتر شاعران آیینی شهرستانها حتی توان چاپ مجموعه «اشعار مهدوی» خود را ندارند و ازطرفی وجود شبکههای مجازی باعث شده است که سرودهها بیشتر در فضاهایی بهجز کتاب خوانده شود.
سیدهاشم وفایی دربارۀ ویژگیهای شعر «انتظار» ادامه داد: شعر انتظار باید علاوهبر اینکه پیامرسان است، بیدارکننده نیز باشد. شاعر کتاب «سجادههای نور»، امیدبخشی و حماسه و توسل را از دیگر ویژگیهای شعر انتظار خواند.
وی با اشاره به اینکه شاعران امروز خراسان از پیشکسوتان گرفته تا قشر جوانی که شعر انتظار میسرایند، سعی کردهاند با زبانهای مختلف شعری و نگاههای تازه در قالبهای مختلفِ شعر سنتی و نو، آثاری را برای مخاطبان تولید کنند، تصریح کرد: به نظر در شعر «مهدوی» آن شاعری موفقتر است که مطالعۀ بیشتری در دین و تاریخ و ادبیات پیشین داشته باشد و از احادیث و روایات دینی بیاطلاع نباشد، سرودههایش از نظر محتوایی منطبق بر تاریخ دین باشد و صرفاً جنبههای ظاهری را درنظر نداشته باشد، بلکه با خلاقیت و زبان شاعرانه برای تأثیرگذاری بر مخاطب، به مهمترین مسئلۀ اسلام یعنی موعود نگاه تازه داشته باشد.
نویسندۀ کتاب «گلبن وفا» در ادامه، دربارۀ آسیب شعر مهدویت گفت: وقتی شاعری مطالعۀ کمی دربارۀ این موضوع داشته باشد، صرفاً با خیال به وصف میپردازد، درحالیکه با مطالعه در مذهب، احادیث، روایات و زندگی ائمه و خلاقیتِ شاعرانه میشود کارهای ماندگاری خلق کرد.
روزنامه شهرآرا، پنج شنبه 21 اردیبهشت 1396
نقل نوشته ها با ارجاع به نام وبلاگ و نویسنده آزاد است