_______________________________________________________________________

یک شبی بیدار شو دولت بگیر

 

رضا اسماعیلی می‌گوید: گروهی از شاعران رمضان را ماهی می‌بینند که انسان از نظر خوراک دچار محرومیت شده و گروهی آن را به عنوان کلاس انسان‌سازی و تربیت جسم و روح می‌بینند.

این شاعر در گفت‌وگو با خبرنگار ادبیات و کتاب ایسنا، با اشاره به نگاه انفسی و آفاقی شاعران به ماه رمضان در شعر فارسی گفت: مراد از آفاق، عالم ظاهر، جسم و ماده است. شاعرانی که نگاه آفاقی به رمضان دارند منتظر پایان رمضان و عید فطر هستند تا روال به حالت قبل بازگردد تا از ریاضت و سختی بیرون بیایند و به رفاه و امنیت مادی باز گردند. در آثار این شاعران به نوعی رگه‌هایی از «رمضان‌ستیزی» دیده می‌شود.

این شاعران ماه مبارک رمضان را به نوعی ماه ریاضت جسمانی تصور می کنند که انسان از نظر خورد و خوراک دچار محدودیت و محرومیت شده و مدام منتظر افطار است. از این گروه می‌توان شاعرانی چون فرخی‌ سیستانی ، منوچهری‌ دامغانی و عنصری بلخی را نام برد که نگاهی «رمضان ستیز» دارند .

این گروه از شاعران از موضع یک مسلمان شناسنامه ای به نقد عامیانه احکام دینی پرداخته اند و بر خلاف شاعران عارف نوعی رمضان ستیزی و رمضان گریزی در اشعار آنها هویداست.

وی تاکید کرد : البته اشعاری که مضمون رمضان ستیز دارند در ادبیات فارسی محدودند و بیشتر شاعران از رمضان استقبال کرده و بندگی حضرت حق را لبیک گفته اند.

اسماعیلی نگاه انفسی را دومین نوع نگاه به رمضان دانست و شرح داد: مراد از انفس، عالم باطن، روح و جان است. نگاه انفسی نگاهی متعالی، معرفت شناسانه و مبتنی بر خودشناسی و خداشناسی ست. موضوعاتی كه شاعران در این رمضان سروده ها توجه بیش تری به آن ها داشته اند، استقبال از ماه مبارك رمضان، تأمل در فلسفه روزه داری و حكمت آن، اشاره به آداب افطار و گشودن روزه، تأمل در فلسفه لیالی قدر و شهادت مولا امیرالمؤمنین علی (ع)، وداع با ماه رمضان و همچنین استقبال از عید سعید فطر است.

او با بیان این‌که «بیشتر شاعرانِ عارف و عارفانِ شاعر به ماه مبارک رمضان نگاه انفسی دارند»، اظهار کرد: از این گروه می‌توان سنایی، عطار، حافظ، مولانا، بیدل، و از شاعران معاصر شهریار را نام برد. این شاعران ماه مبارک رمضان را صیقل‌دهنده روح و جان، و فرصتی برای تزکیه نفس، خودسازی و تربیت جسم و روح می‌بینند.

  وی به عنوان نمونه از مولانا نام برد و گفت: مولانا از جمله شاعرانی است كه نگاه انفسی  به ماه مبارک رمضان دارد و در اشعار خود به ستایش رمضان پرداخته است. این نگاه متعالی در مثنوی معروف زیر تجلی پیدا کرده است:

این دهان بستی دهانی باز شد

تا خورنده ی لقمه های راز شد

لب فروبند از طعام و از شراب

سوی خوان آسمانی کن شتاب

گر تو این انبان ز نان خالی کنی

پر ز گوهرهای اجلالی کنی

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

چند خوردی چرب و شیرین از طعام

امتحان کن چند روزی در صیام

چند شب ها خواب را گشتی اسیر

یک شبی بیدار شو دولت بگیر

این شاعر در باره طنزسروده‌هایی که به ماه مبارک رمضان پرداخته‌اند، گفت: برخی از شاعران با نگاه طنزگونه به این ماه پرداخته و سعی کرده‌اند با لهجه و زبان طنز ماه رمضان را به تصویر بکشند.

در بعضی از طنز سروده ها، گاهی حرمت ماه مبارک رمضان  مورد خدشه قرار گرفته و شعر از وادی ابتذال سر در آورده است ! که این امر نشانه آن است که شاعر صرفا از سر تفنن و به قصد شوخ طبعی شعری گفته است و لا غیر . برای مثال شاعری به نام « عهدی ترشیزی » گفته است :

آمد رمضان، نه صاف داریم و نه دُرد

وز چهره ما گرسنگی رنگ ببُرد

در خانه ما ز خوردنی چیزی نیست

ای روزه برو، ورنه تو را خواهم خورد !

البته در مجموع ادبیاتی که در باره ماه مبارک رمضان صحبت می‌کند ادبیاتی انسان‌ساز است که بشر را به تعالی و خودسازی رهنمون می‌کند.

 

رمضانیه‌ها بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

اسماعیلی با بیان‌ این که «بسامد شعر رمضان بعد از انقلاب بیشتر شده است»، متذکر شد: البته در مقاطع دیگر نیز این اتفاق رخ داده بود. مثلا در دوران صفویه با توجه به رسمی شدن مذهب تشیع فضای مناسبی برای شاعران مسلمان فراهم شد تا در مدح خاندان رسالت شعر بگویند. در این دوران شعر دینی بسیار اوج گرفت.

او ادامه داد: در مقطع دیگری که شعر دینی بسیار رشد پیدا کرد. زمان حکومت آل‌ بویه بود. در این دوره شاعران شیعی و مسلمان با امنیت خاطر در باره خاندان رسالت شعر می‌گفتند. در واقع در این دوره زمینه رشد و شکوفایی شعر دینی فراهم شد.

این شاعر در باره بالندگی رمضانیه سرایی در دوران انقلاب اسلامی گفت : مقطع سومی که رمضانیه سرایی اوج گرفت ، مقطع بعد از انقلاب اسلامی ست . در این دوره به علت حاکم شدن ارزش‌های دینی فضایی فراهم شد تا شاعران با امنیت خاطر درباره معصومین (ع) شعر بگویند. در این دوره شاهد بالندگی و رشد چشمگیر رمضانیه‌ها هستیم.

او اوج گیری رمضانیه‌ سرایی پس از انقلاب اسلامی را طبیعی تلقی کرد و گفت: طبیعی است بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به خاطر ماهیت دینی این انقلاب نسل شاعرانش هم به نوعی به ارزش‌های دینی بازگردد. شاعران این دوره با استفاده از مضامین آیات و روایات دینی شعر را به سمت تعالی سوق داده‌اند.

زنده یاد قیصر امین پور در قالب یک رباعی، تاسف و حسرت عمیق خود را از وداع با بهار قرآن و از دست رفتن این فرصت الهی برای خانه تکانی دل و جان چنین بیان کرده است :

با روزه و با نماز نشناختمت

با آن همه رمز و راز نشناختمت

یک ماه اگر چه میهمانت بودم

بگذشت مجال و باز نشناختمت

او در ادامه افزود: بسامد این آموزه‌ها بعد از انقلاب بالا رفت و طبیعتا اشعار در باره ماه مبارک رمضان که یک مناسبت شاخص دینی است و در زندگی ما مسلمانان تاثیر عمیقی دارد فراوان می‌شود.

 

موضوع رمضانیه‌ها

اسماعیلی رمضانیه‌ها را از نظر موضوع به سه دسته تقسیم کرد و گفت: یک سری از شاعران در استقبال ماه مبارک رمضان شعر سروده‌اند . یعنی شاعر خودش را برای ورود به ماه مبارک آماده می‌کند و آغاز این ماه را تبریک می‌گوید.

او «قدریه‌ها» را دسته دیگری از رمضانیه‌ها دانست و بیان کرد: گروه دیگری از سروده‌ها به لیالی قدر مربوط می‌شود که به آن اشعار «قدریه» می‌گویند که شاعر به برکات شب قدر می‌پردازد . حضرت لسان الغیب حافظ شیرازی می فرماید:

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند

و اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند

بیخود از شعشعه پرتو ذاتم کردند

باده از جام تجلی صفاتم دادند

 

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی

 

آن «شب قدر» که این تازه براتم دادند

 

این شاعر درباره دسته سوم سروده‌ها نیز اظهار کرد: گروه دیگری از اشعار هم با موضوعیت وداع با ماه مبارک رمضان سروده شده است. زمانی که به پایان ماه مبارک رمضان نزدیک می‌شویم شاعر تاسف و اندوه خودش را از به پایان رسیدن این ماه اعلام می‌کند. این اشعار با الهام از دعای حضرت سجاد (ع) در «صحیفه سجادیه» سروده شده است. برای مثال صائب تبریزی از شاعران بزرگ سبک هندی در غزلی تاسف خود را از به پایان رسیدن ماه مبارک رمضان چنین بیان کرده است:

افسوس كه ایام شریف رمضان رفت

سی عید به یك مرتبه از دست جهان رفت

افسوس كه سی پاره ی این ماه مبارك

از دست به یك باره چو اوراق خزان رفت.

  علیرضا قزوه نیز در وداع با ماه مبارک رمضان غزلی دارد که به نظر می رسد مضمون آن بر گرفته و ملهم از دعای امام سجاد ( ع ) در صحیفه سجادیه در وداع غم انگیز با ماه مبارک رمضان باشد :

آمدیم از سفر دور و دراز رمضان

پی نبردیم به زیبایی راز رمضان

هرچه جان بود سپردیم به آواز خدا

هر چه دل بود شكستیم به ساز رمضان

شام آخر شد و با گریه نشستیم به وداع

خواب دیدم نرسیدم به نماز رمضان.

او در پایان تصریح کرد: همچنین دسته‌ای از شاعران در رمضانیه ها با توجه به تقارن ایام شهادت امام علی (ع) با لیالی پر برکت قدر، به شهادت مولا علی (ع) پرداخته اند و ذهن و زبان شاعران به این موضوع معطوف شده است . بیان فضایل و کرامات مولا علی و نام بردن از این امام همام به عنوان « شهید محراب و رمضان» مرکز ثقل این سروده هاست .