افق، امروز چرا سرخ‌تر است؟

 روزنامه ایران ، شماره : 6228 ، پنج شنبه ۱۳ خرداد ۱۳۹۵، ص 15 ، شعر

_____________________________________________________________________________________________________

اشاره :

قیام تاریخی 15 خرداد، علاوه بر تاثیرات شگرفی که در بنیان های سیاسی ، اجتماعی  و فرهنگی جامعه ایران ایجاد کرد ، در حوزه شعر و ادبیات معاصر نیز منجر به شکل گیری گفتمان جدیدی شد که بررسی این تاثیرگذاری تا کنون - به هر علت - آن گونه که شایسته و بایسته است مورد غفلت قرار گرفته است .

بعد از گذشت نزدیک به چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ، بی گمان زمان آن رسیده است که پژوهشگران و منتقدان ادبی دایره این تاثیرگذاری را - که یکی از عمده ترین آنها تغییر لهجه شعر و ادبیات از انفعال به انقلاب بود - در ذهن و زبان شاعران معاصر مورد واکاوی و بررسی جدی قرار دهند تا از رهگذر چنین تاملاتی سیمای تمام رخ اين ر‌ُخداد شگفت تاريخي – با ذکر تمام جزییات و ابعاد – در چشم آیندگان به تماشا گذاشته شود .

اهتمام جد‌ّي در پرداختن به فراز و نشیب های تاریخ انقلاب اسلامی به زبان شعر و بازخوانی رویدادهای سرنوشت سازی همچون 15 خرداد توسط اصحاب فکر و فرهنگ، يكي از ضرورت هايي است كه بي‌اعتنايي به آن مي‌تواند تبعات جبران‌ناپذيري براي نسل امروز و فرداي انقلاب به همراه داشته باشد.

اگر امروز ما با بهره‌ گيری از ابزار هنری و زبان گويای هنر (بخصوص شعر و داستان) در صدد به تصويركشيدن این حماسه‌ بزرگ مردمی بر نیاییم ، بدون شك بخش عمده‌ای از هوي‍ّت مل‍ّی و تاريخي خويش را به دست فراموشی سپرده‌ايم. از این منظر و بدون هیچ تردیدی، ضرورتی انکار ناپذیر است كه از اين پس با دغدغه‌اي جد‌ّی تر به اين مهم اهتمام ورزیم تا حقاني‍ّت حماسه ای چون 15 خرداد در ذهن نسل پرسشگر آينده مورد ترديد و انكار قرار نگيرد. مقاله حاضر نيز تلاشي است ـ هر چند كوچك ـ در جهت پاسخ گويی به اين نياز.

 تاثیر قیام 15 خرداد بر شعر معاصر

شعر پارسی با پیشینه با شکوه هزار ساله ای که دارد در تمام ادوار تاریخی آیینه تمام نمای غم ها و شادی ها ، و اشک ها و لبخندهای ملت ایران بوده است . در مقطع مشروطه نیز که به عصر بیداری معروف است ، نقش شاعرانی چون عارف قزوینی، میرزاده عشقی، فرخی یزدی، ابوالقاسم لاهوتی، سید اشرف الدین گیلانی(نسیم شمال) ،ایرج میرزا ، پروین اعتصامی ، ملک الشعرای بهار، نیما یوشیج، و ... در روند آگاهی بخشی و بیدارگری ، همراهی با انقلاب و هم آوایی با توده های به پا خاسته غیر قابل انکار است .

در پیروزی انقلاب اسلامی ایران نیز شاعران نقشی قابل تامل و تاثیرگذار داشته اند . چنان که می توان گفت همزمان با قيام تاريخي 15 خرداد سال 42 شعر انقلاب اسلامي متولد شد . از همين رو اين مقطع تاريخي را بايد به عنوان تاريخ تولد شعر انقلاب اسلامي، ثبت کنيم.

تاثیر قیام 15 خرداد بر شعر معاصر ، در هر دو حوزه فرم و محتوا قابل بررسی ست . در حوزه محتوا می توان گفت که این واقعه  به موج اسلام خواهی و نهضت «بازگشت به خویشتن» دامن زد . شاعران معاصر نیز به خوبی این پیام را دریافتند و در عرصه شعر در مسیر بازشناسی هویت ملی و دینی خود به راه افتادند.

قیام مردمی 15 خرداد روح بیداری، ظلم ستیزی و آزادیخواهی را در جان و جهان شعر معاصر دمید. این واقعه باعث توجه بیشتر شاعران به مطالبات اجتماعی شد و به شعر لهجه ای سیاسی – اجتماعی بخشید و در نهایت باعث شد گفتمان ادبي ايستا و انفعالي قبل از انقلاب، تبديل به گفتمان پويا و انقلابي شود و کاروان شعر و ادب معاصر در مسير جديدي به راه بیفتد. بعد از این واقعه شاعران دریافتند که باید شعر را از دايره بسته مخاطبان خاص بيرون بکشند و به لهجه مردم سخن بگویند که این برای شعر معاصر دستاورد کمی نیست .

تاثیر انقلاب اسلامی و قیام 15 خرداد در حوزه فرم نیز تاثیر قابل تاملی ست . انقلاب اسلامی باعث روی آوری دوباره شاعران به قالب های سنتی و احیای این قالب ها شد . در واقع انقلاب شعر را از ورطه افراط و تفريط رهانيد و خلاقيت و نوآوري را در مسيری منطقي و معقول هدايت کرد و با پيوند شعر نو و سنتي به ترميم گسست ايجاد شده در نسل های ادبي پرداخت که نتيجه اين پيوند خجسته ، تجديد حيات و احياي قالب های ادبي با بهره گيری از قابليت های نيمايي بود که اين رويکرد هوشمندانه تا حدود زيادی به بحث و جدل های تکراری ميان شاعران نوپرداز و سنتی پايان داد و بين شاعران معاصر همدلی و همزبانی ايجاد کرد.

 شعر، و «مسئولیت انسان بودن»

در دوران حکومت استبدادی پهلوی ، «باید اذعان کرد سانسور و خفقان حاکم اجازه‌ چندانی به شاعران و ادیبان نمی‌داد تا تراوشات ذهنی و نیز سیر مبارزات نهضت اسلامی را به زبان شعر در جامعه انتشار دهند. با این حال، با بررسی اشعار سیاسی‌ای که در دوره‌ زمانی خرداد 1342 تا بهمن 1357 خلق شدند می‌توان چهار جریان شعری را تشخیص داد:

1 - شعر سیاسیِ اسلامی

2 - شعر سیاسیِ چپ

3 - شعر سیاسیِ ملی ‌گرا

4 - شعر سیاسیِ سلطنت ‌طلب.

البته این چهار جریان را نمی‌توان به صورت کامل از هم منفک کرد، چرا که در برخی موارد با یکدیگر تداخل و همپوشی پیدا می‌کنند. به عنوان مثال، اشعار اسلامی و چپ‌ گرا در زمینه‌ حمایت از اقشار و طبقات فقیر جامعه و موضوع عدالت اشتراک دارند و استبدادستیزی و آزادی‌خواهی و ترغیب مبارزه با حکومت وجهه‌ همت هر دو جریان شعری بوده است. از فعالان شعر سیاسی اسلامی و اسلام‌ گرا می‌توان به حمید سبزواری، محمدرضا شفیعی کدکنی، نعمت میرزازاده (م.آزرم)، علی موسوی گرمارودی و طاهره صفارزاده اشاره کرد. در عرصه‌ شعر سیاسی چپ احمد شاملو، علی میرفطروس، هوشنگ ابتهاج، نصرت رحمانی، خسرو گلسرخی و اسماعیل شاهرودی و در عرصه‌ شعر سیاسی ملی‌ گرا مهدی اخوان ثالث، حمید مصدق و فرخ تمیمی فعال بودند. مبارزه با استبداد و اختناق، تجلیل از شهدا، اشعاری با محوریت ستایش امام و وصف آزادی محور موضوعات شعر اسلام‌گرا، انتقاد از وضعیت استبدادزده‌ اجتماع، تحلیل حوادث سیاسی و توجه به دیگر انقلاب‌های جهان محور موضوعات شعر سیاسی چپ و میهن‌پرستی و بیگانه‌ستیزی و انتقاد از اختناق و استبداد محور موضوعات شعر سیاسی ملی‌گرا بوده است.» (1)

و اما پیش از آوردن نمونه هایی از شعر شاعران معاصر با موضوع 15 خرداد ، ذکر این نکته ضروری ست که شاعران معاصر به ناگزیر در کوران حوادث انقلاب، بیش و پیش از آن که به رسالت ادبی و فرم و ساختار شعر خویش بیاندیشند، به مسووليت‌های انسانی، اجتماعی، سياسی و تاريخی خود توجه داشته اند . از این رو در بررسی شعر دهه های 50 و 60 با نوعی مستقیم گویی و شعارزدگی در سروده ها – حتی سروده های شاعران بزرگ – مواجهیم . شعر معروف حمید مصدق نمونه ای از این شعرهاست :

 من اگر برخيزم

تو اگر برخيزي

همه بر مي‌خيزند

من اگر بنشينم

تو اگر بنشيني

چه كسي برخيزد؟

چه كسي با دشمن بستيزد؟

چه كسي

پنجه در پنجه‌ي هر دشمن دون آويزد ؟!

شعرهایی که شاعران در باره قیام مردمی 15 خرداد سروده اند نیز از این قاعده مستثنی نیست . بسیاری از این شعرها از لهجه ای صریح و شعارگونه برخوردارند . این امر منحصر به انقلاب ایران نیست و در تمام انقلاب های بزرگ دنیا اتفاق افتاده است . به این معنا که شاعران آرمان گرا در مقاطع حساس و سرنوشت ساز تاریخی ، بیش و پیش از هر چیزی به رسالت انسانی خود می اندیشند و شعر را در مسیر ابلاغ آرمان های والای بشری به کار می گیرند .

آری ، گاهی «مسئولیت انسان بودن» حکم می کند که از پیله زبان بازی های صرف و صنعت گری های شاعرانه بیرون بیاییم و برای همراهی و همدلی با مردم و پاسخ به مطالبات اجتماعی «شعر تاریخ مصرف ‌دار» بگوییم. سرودن شعرهایی از این جنس توسط شاعران بزرگ نه تنها چیزی از شکوه و عظمت آنها کم نمی‌کند، بلکه گاهی شکوه و عظمت آنها را در چشم و دل مردم دو چندان می‌کند.

این حکم در مورد شاعران عصر مشروطه نیز صادق است. شاعران مردمی و انقلابی‌ای همچون: عارف قزوینی، میرزاده عشقی، فرخی یزدی، سید اشرف‌الدین حسینی (نسیم شمال)، و … که به قصد همراهی و همنوایی با ملت به پا خاسته، با وجود توانمندی های ادبی غیر قابل انکار، فروتنانه از حصار زبان بازی و فضل فروشی های شاعرانه خود را رها ساختند و با سرودن شعارها و شعرهای مردمی و انقلابی زبان مردم شدند.

 اولین شعر

 وقتی در باره تاثیر قیام تاریخی 15 خرداد بر ادبیات معاصر صحبت می کنیم ، دوست داریم نام اولین شاعری که در باره این رخداد تاریخی شعر سروده است را بدانیم ؟ چرا که همیشه گام اول دشوار است و نیاز به مجاهدت و فداکاری دارد . شاعری نیز که اولین شعر را برای شهدای به خون خفته 15 خرداد سروده ، در آن زمان حکم مجاهدی خط شکن را داشته که راه را برای روندگانی که از پی می آیند هموار کرده است و نامش در تاریخ به نیکی ثبت خواهد شد .

این شاعر مجاهد کسی نیست جز محمد حسین بهجتی یزدی (شفق) که اولین سروده «برای شهدای 15 خرداد» به نام او ثبت شده است .

«خون های جوشان» عنوان اولین قطعه شعری است که در رثای شهیدان گلگون کفن 15 خرداد سروده شده  است که جهت تجدید خاطره فرازی از آن را زمزمه می کنیم : (2)

افق امروز چرا سرخ‌تر است

سینه‌اش خونین است

می‌خراشد رخ و خون می‌ریزد

دامنش رنگین است

یارب این منظره چیست؟

راستی این بر و این بوم سیه، ایران است؟

پس چرا ویران است ... (3)

 نمونه های دیگر

همچنان که اشاره شد ، بعد از قیام مردمی 15 خرداد موجی از شعرهای سیاسی – اجتماعی فضای جامعه را در بر گرفت . همه شاعران به میدان آمدند و با مطالبه استقلال و آزادی، در مسیر مبارزه با استبداد و دیکتاتوری به خلق و آفرینش آثار ادبی پرداختند .

     شعر «شهر مردگان» محمدرضا نعمتی‌زاده ، از جمله شعرهایی ست که با موضوع 15 خرداد سروده شده است . وی از شاعران مطرح دهه های ۳۰و۴۰و ۵۰ بود که  اولین دفتر شعر خود را در سال ۱۳۳۶ با عنوان « پس از سکوت » منتشر کرد . وی شاعری مبارز بود که به خاطر فعالیت های سیاسی چند بار توسط ساواک بازداشت و زندانی شد . فرازی از چهارپاره این شاعر مبارز را با هم می خوانیم : (4)

در دیار من که شهر مرده‌هاست

هرکسی سر برده در دامان خویش

هر کسی را سیلی امواج درد

برده تا گرداب بی‌سامان خویش

***

شبنم هر اشک آذین بسته است

دربلورین غنچه لبخندها

گشته پنهان پیر زال هر فریب

در چراغان حجله سوگندها

***

رهنورد کوچه‌های بی‌چراغ

هیچ کس جز گزمه بیدار نیست

تا بگرید بنده آواره بخت

دامنی جز نرده تبدار نیست

***

ماه در زندان قصر کهکشان

شب به سنگ ابرها سر می‌نهد

در دل میخانه خلق بی‌پناه

گریه‌ها را رنگ مستی می‌دهد

***

ای سوار دشت‌های گل فشان

این دیار مرده را گردی برآر

از حصار قلعه‌ها بشکن طلسم

گلبن فانوس‌ها را گل بکار

     قصیده استوار و با صلابت نعمت میرزازاده ( م . آزرم ) از دیگر شعرهای تاثیرگذاری ست که در شهریور 1343 با موضوع قیام 15 خرداد و دستگیری امام خمینی سروده شد . حضرت امام خمینی(ره) پس از خواندن این شعر در ۲۸ آبان ۱۳۴۸ طی نامه‌ای به حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ محمد حکیمی از آقای آزرم و شعر ایشان تجلیل کردند . (5) بازخوانی ابیاتی از این قصیده انقلابی خالی از لطف نیست :

 ای ز وطن دور، ای مجاهد دربند

ای دل اهل وطن به مهر تو پیوند

نای تو خاموش همچو خشم که در مشت

جان تو در جوش همچو شیر که دربند

.....

وای بر آن تندبادِ نیمه خرداد

کان همه سَروِ بلند را زِ بُن افکند

ننگ به جلاد آن پلید که ری را

کرد ز خونِ شهید سرخ چو یاکند

مویه بر آن کشتگانِ دشتِ ورامین

سجده بر آن مردمانِ پاکِ برومند

....

استاد محمدرضا حکیمی نیز از جمله نویسندگانی بود که اعتراض خود را نسبت به کشتار  15 خرداد با زبان شعر بیان کرد . وی در بخش‌هایی از شعر بلند «عاشورا آفرین قرن» در باره‌ 15 خرداد با لهجه اعتراض  چنین سرود :

 پس آن همه به نیمه‌ی خرداد از چه کشت    

پس انتقام از چه ز روحانیون کشید؟

پس از چه کرد «مَدرَس قرآن» به قم خراب؟    

پس از چه دست از همه احکام آن کشید؟

«نواب» را که کشت به جز این پلید شوم؟    

کی با یهود کار به عقد نهان کشید؟

آن مؤمنان پاک ورامین کجا شدند؟    

آنان که دین ز ماتم‌شان الامان کشید (6)

 ضیاءالدین ترابی نیز شعر سپیدی با عنوان «خون را باور کنیم» برای قیام 15 خرداد سروده است . وی در این شعر حمام خونی را که نظام استبدادی شاه در 15 خرداد به راه انداخت ، نشانه ضعف و استیصال حاکمیت می داند و بشارت مرگ شب و دمیدن فجر صادق را می دهد :

که بخشی از آن چنین است :

بر خلیجی از خون می‌رانیم

بر خلیجی از خون

و می‌دانیم تا ساحل سپید سعادت راهی نیست

فانوس‌های دریایی خاموشند

شب بر خلیج نشسته است

پارو بزن برادر،‌ پارو بزن

خونی که می‌گذرد از شب

خفاشی است پیر که از آفتاب می‌ترسد

از عشق می‌ترسد

از شهادت می‌ترسد ... (7)

 مشفق کاشانی غزل سرای به نام معاصر که در زمان حیات خویش گزیده ای از سروده های شاعران معاصر با موضوع 15 خرداد را با عنوان «پرتوی از انوار نیمه خرداد» گردآوری و چاپ کرد، با لهجه رباعی انقلاب اسلامی را ثمره قیام تاریخی 15 خرداد دانسته و گفته است :

در گلشن جان، بهار میعاد شکفت

از گلبن دل، شکوفه یاد شکفت

خورشید جهان طراز بهمن آرای

از چشمه انقلاب خرداد شکفت(8)

حمید سبزواری از شاعران پیشکسوت شعر انقلاب که به عنوان پدر سرودهای انقلابی معروف شده است، اشعار فراوانی با موضوع امام و 15 خرداد سروده است . شعر او به راستی «تاریخ منظوم انقلاب اسلامی» ست و کمتر حادثه ای را می توان سراغ گرفت که در اشعار او نمود نداشته باشد . وی در شعری که در قالب نیمایی سروده است 15 خرداد را اوج ددمنشی ، رذالت و مردمخواری نظام وابسته ستم شاهی می داند و نتیجه می گیرد که حکومت تشنه خون است :

افق، تاریک

شب، سنگین و وحشت زاست

فضای شهر را پر کرده بوی مرگ .

ز بام و در طنین بی شکوه ناله می آید

نفس در سینه‌ها خشکیده و اشباح بیم‌انگیز

هر سو در تکاپویند

و دژخیمان

 می‌تازند و می‌سوزند

ز دیگر سو همه فریادها خاموش

 به لب، لب می‌فشارد شهر

نگاه بی‌زبانان، قصه‌گو، نجواست

سکوت ژرف شان گویاست

هیس!!! ﻫ ... یـ ... س!!!

حاکم تشنه خون است. (9)

 دیگر شاعران نسل انقلاب نیز هر یک در حد بضاعت خویش نگاهی به این رخداد تاریخی داشته اند و با زبان شعر سعی کرده اند به بیان علل قیام و اهداف آن بپردازند. مثنوی بلند علی معلم دامغانی با عنوان «هجرت» نمونه ای قابل تامل از این آثار است :

این فصل را با من بخوان باقی فسانه است

این فصل را بسیار خواندن عاشقانه است

سید ضیاءالدین شفیعی در زمره شاعران نسل دوم انقلاب است که همچنان در شعر سلوکی انقلابی و لهجه ای معترض دارد. وی در قالب یک رباعی تاثر قلبی خود را از به خاک و خون غلتیدن هموطنان خویش در 15 خرداد با زبانی حسرت بار بیان کرده است :

 خیابان از نفس افتاد ، جان داد

هزاران دسته گل در باد جان داد

بهار پرپر قم در ورامین

دریغا نیمه‌ ی خرداد جان داد

 متاسفانه در این مجال فرصت ارائه همه آثار فراهم نیست. زیرا اگر بخواهیم از هر شاعری نمونه ای ارائه دهیم ، بی گمان «مثنوی هفتاد من کاغذ شود». از همین رو با سلام و درود به شهیدان راه استقلال و آزادی، با غزلی خاطره انگیز از معمار کبیر انقلاب اسلامی با موضوع و مضمون 15 خرداد سخن را به پایان می برم :

 از غم  دوست  در  اين ميكده فرياد  كشم

دادرس نيست كه در هجر رُخش داد كشم

داد و بيداد كه در محفل ما، رندي نيست            

كه بَرش  شكوه برم ،‌ داد ز  بيداد  كشم

شاديم  داد ،  غمم داد و  جفا داد  و  وفا              

با  صفا   منّت آن را  كه به من  داد  كشم

عاشقم ، عاشق  روی تو ، نه چيز  دگری              

بار هجران  و  وصالت به دل  شاد   كشم

در غمت اي گل وحشی  من، ای خسرو من !            

جور  مجنون ببرم ، تيشه فرهاد  كشم

مُردم از زندگي بی تو كه با من هستی                    

طرفه سرّی ست كه بايد بَرِ اُستاد  كشم

سال ها  مي‌گذرد ،  حادثه‌ها  می‌آيد

انتظار   فرج  از  نيمه ‌خُرداد  كشم (10)

 پانوشت ها :

_________________________________

1 – احمد  درستی، شعر سیاسی در دوره‌ی پهلوی دوم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381 ش، صص 14، 100-95.

2 - مجله انتقام ، شماره 6 ، 15 خرداد 1344 ،5 صفر 1385.

3 - خاطرات حجت الاسلام والمسلمین محمد حسین بهجتی( شفق)، به کوشش: محمد قبادی، تهران، سوره مهر، 1388.

4 - فصلنامه پانزده خرداد، دوره سوم، سال چهارم، شماره 11، بهار 1386  .

5 - فرازی از نامه حضرت امام خمینی(ره) در تقدیر از آقای آزرم و شعر ایشان :

«گرچه جناب آقای آزرم را ملاقات نکرده‌ام لکن تا اندازه‌ای از روحیات ایشان اطلاع دارم. قبلاً هم پس از انتقال به عراق قطعه شعری که حاکی از افکار ایشان تا اندازه‌ای بود ملاحظه نموده‌ام. اینک نیز «پیام» بلندپایه را دیده و از ایشان تقدیر می‌کنم.»

به نقل از :صحیفه امام، ج۲، ص۲۵۳ .

6- مصطفی فیض، توصیف خاکیان از آفتاب، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380، صص 53 و 54.

7 – ضیاءالدین ترابی، زخمه بر زخم، تهران، تکا، چاپ اول 1386، صص 57 و 58 .

8 - مشفق کاشانی، پرتوی از انوار نیمه خرداد، تهران، اطلاعات، چاپ اول 1365، ص 235.

9 – حمید سبزواری، سرود درد، تهران، انجمن قلم ایران، چاپ اول 1389، صص 80 و 81 .

10 - امام خمینی، دیوان اشعار، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام(ره)، چاپ پنجم 1374، ص 154 .

 

http://www.ion.ir/news/113622.html

http://irannewspaper.ion.ir/?nid=6228&pid=15&type=0