___________________________________________________________

ادبیات «ایثار»؛ از حماسه تا واقعیت

گروه ادب و هنر، فرناز میری: دوران هشت ساله دفاع مقدس و جنگ چیزی نیست که به راحتی از ذهن یک جامعه فراموش شود. بلکه برعکس با گذر زمان حتی جنبه‌های دیگری از آن خودنمایی می‌کند.
بحث رشادت‌ها، ایثار، شهادت و جانبازی مهم‌ترین ویژگی آن دوران هشت ساله است که همواره هنرمندان حوزه‌های مختلف چون سینما، تئاتر، موسیقی، هنرهای تجسمی و نویسندگان و شاعران را بر آن داشته است تا گوشه‌ای از آن‌چه رخ داده را در قالب کلمه یا تصویر و به‌طورکلی هر نوعی از هنر نمایش دهند. از همین روی در هریک از شاخه‌های هنری شاهد ژانر دفاع مقدس نیز هستیم و از جمله ادبیات دفاع مقدس. آثار این حوزه گاهی به دلنوشته‌ای می‌مانند و گاهی فقط درصدد شرح واقعیت‌ها هستند از آن‌چه در جبه‌های جنگ رخ داده یا آن‌چه مردم مناطق جنگ‌زده از سر گذرانده‌اند و حتی هنوز هم با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. ادبیات دفاع مقدس چه در قالب نظم و چه در قالب نثر شرح رشادت‌ها، رنج‌ها، ایثار، مقاومت و از خودگذشتی است. اما سوال این‌جا است که با گذشت این سال‌ها از شکل‌گیری ادبیات دفاع مقدس اکنون جامعه ادبی نیازمند چه آثاری در این حوزه است. آیا بیش از هرچیز در حوزه ادبیات دفاع مقدس به ادبیات حماسی نیاز داریم یا ادبیات واقع‌گرایانه؟ و جای خالی تاریخ شفاهی در این حوزه و نگارش خاطرات افراد که بیان‌گر روایت‌های گوناگون از زبان حاضران در آن دوران یا بازماندگان آن دوران است چه اندازه احساس می‌شود؟ خاطره‌نگاری‌هایی که می‌تواند بخشی از واقعیت را در قالب کلمه شرح دهد و به مثابه سندی ماندگار از آن تاریخ در میان آثار مکتوب جای گیرد.
در ارتباط با این موضوع با محسن فرجی، نویسنده و روزنامه‌نگار گفت‌و‌گویی داشتیم و از او درباره آثار منتشر شده ادبیات دفاع مقدس و این‌که این آثار بیشتر در گروه آثار واقع‌گرایانه یا حماسی جای می‌گیرد، پرسیدیم. فرجی معتقد است با توجه به این‌که اکنون از زمان دفاع مقدس و جنگ فاصله گرفته‌ایم و تاحدی هیجان آن دوران کم‌تر شده است پرداختن به ادبیات واقع‌گرایانه بود حوزه دفاع مقدس بیشتر کارآمد است. از طرف دیگر ادبیات حماسی بیشتر در شعر به‌کار گرفته می‌شود تا آثار داستانی. اما به گفته فرجی نکته مهم این است که ادبیات واقع‌گرایانه کامل‌تر، جزئی‌نگارانه‌تر و دورتر از احساس و غلو و هیجان است. اما سوال این‌جاست آثاری که تاکنون منتشر شده است بیشتر جنبه واقع‌گرایانه داشته‌اند یا حماسی. از نظر این داستان‌نویس کارهای منتشر شده طی دهه اخیر بیشتر به ادبیات واقع‌گرایانه نزدیک و از نگاه‌های هیجانی دوره شده است. این آثار بیشتر چهره انسانی از افراد حاضر در جنگ را نشان می‌دهند تا چهره آسمانی و فرازمینی؛ چراکه از آن هیجان و احساس صرف نسبت به دوران جنگ فاصله گرفته‌ایم و تصویر دقیق‌تری می‌توان نشان داد.


نوشتن خاطرات جنگ به دست اهلش سپرده شد
در این میان و در حوزه دفاع مقدس بیش از هر چیزی آثار در حوزه تاریخ شفاهی و خاطره‌نگاری کارآمد است و همیشه جای خالی این آثار در میان آثار مکتوب دیده می‌شود. اما فرجی معتقد است اتفاقی که باید می‌افتاد و تاحدی صورت گرفته این‌که خاطره‌نگاری و خاطره‌نویسی به دست اهلش سپرده شده است. در این زمینه هرفردی که در جبهه حضور داشته خودش شروع به نوشتن سرگذشت و اتفاق‌هایی که افتاده نکرده است. بلکه این خاطرات از سوی افرادی به نگارش درآمده‌اند که با روایت و داستان آشنا بودند. این افراد به ضبط و ثبت خاطرات شفاهی رزمنده‌ها پرداختند و به کمک اهالی جنگ آمدند تا خاطرات آن‌ها را به بهترین شکل ثبت کنند. تعداد زیادی از این آثار برای مثال از زبان زنان یا پرستاران جنگ است. راوی در این آثار زنان پرستار جنگ هستند یا افرادی که در همان اوایل جنگ اسیر شده‌اند و جنگ را به شیوه دیگری تجربه کرده‌اند. همچنین اتفاق خوب دیگر به گفته فرجی این است که برخی از این خاطرات از زبان افرادی است که در جنگ سمتی نداشته‌اند و فقط سرباز بوده‌اند اما خاطرات خوبی در ارتباط با جنگ داشته‌اند.
از همین روی فرجی معتقد است در حوزه تاریخ شفاهی جنگ اتفاق خوبی افتاده است و این بخش از ادبیات داستانی دفاع مقدس خیلی پیش‌تر است.
به گفته فرجی حالا که این آثار در حوزه تاریخ شفاهی منتشر شده است نسل جدید نویسندگان که در آن دوران امکان حضور در جبهه و جنگ را نداشته‌ و نتوانسته‌اند جنگ را تجربه کنند با منبع الهام بسیار غنی و خوبی روبه‌رو هستند. تاریخ شفاهی جنگ منبع الهام خوبی در اختیار آن‌ها گذاشته است و نویسندگانی که می‌خواهند به سراغ حوزه ادبیات دفاع مقدس بروند ماده خام غنی در اختیار دارند و حالا آن‌ها می‌توانند از منظر خودشان به آمیختن تخیل و شخصیت‌پردازی و دیگر عناصر داستانی به خلق آثاری ماندگار در حوزه دفاع مقدس بپردازند.


کتابخانه تخصصی جنگ
فرجی با تاکید بر این نکته که عمده این آثار از سوی دفتر ادبیات مقاومت حوزه هنری منتشر شده است توضح داد: اما وقتی از این دفتر نام می‌بریم باید به تلاش یک تنه مرتضی سرهنگی که مانند یک سازمان در این حوزه عمل کرده است اشاره کنیم که تعداد زیادی از کتاب‌های رزمندگان از سراسر ایران را گردآوری کرده است. آثاری در قالب یادداشت‌های یک سرگرد یا خلبانی بازنشسته که در مناطق دوردست زندگی می‌کنند. سرهنگی به تنهایی متولی کتابخانه تخصصی جنگ است. فرجی ضمن ابراز امیدواری از این‌که این آثار به کار داستان‌نویسان بیاید، گفت: امیدوارم نویسندگان فراتر از نگاه‌های خطی و جناحی به این آثار مراجعه کنند و با روایت خودشان داستان جنگ را بنویسند.


اشعار حماسی بر داستان پیشی گرفتند
در ارتباط با این موضوع رضا اسماعیلی، شاعر، نویسنده و پژوهشگر نیز دیدگاه متفاوتی دارد. او معتقد است ادبیات دفاع مقدس در دو حوزه شعر و داستان قابل بررسی است. به گفته اسماعیلی از آن‌جا که شعر پیشینه هزار ساله در ادبیات ما دارد و مردم جهان ما را به شعر می‌شناسند و شعر از تم‌ها و زمینه‌های بیشتری برخوردار است در حوزه ادبیات دفاع مقدس نیز شاعران آثار ماندگارتری سروده‌اند. اشعاری فاخر که لحن اغلب آن‌ها حماسی است. در این راستا می‌توان به‌ویژه از نصرالله مردانی یاد کرد که با آمیختن حماسه عشق و عرفان توانست غزل حماسی را خلق کند. کتاب «خون‌نامه خاک» مردانی دربرگیرنده غزل‌های حماسی او است. اسماعیلی معتقد است سایر شاعران نیز در حوزه دفاع مقدس فراز و نشیب‌ها و حماسه آفرینی‌های فرزندان این آب و خاک را با آمیختن حماسه، عشق و عرفان سروده‌اند. اما از نظر اسماعیلی در حوزه ادبیات داستانی نسبت به شعر عقب‌تر هستیم و هنوز آثار منتشر شده در این حوزه نتوانسته است دین خودش را به دفاع مقدس ادا کند. به گفته این پژوهشگر طبیعی است اگر ادبیات را رمان تصور کنیم رمان پیشینه زیادی در ایران نداردو در این ژانر یا گونه ادبی برای آن‌که نویسندگان آثار فاخری خلق کنند به زمان بیشتری نیاز دارند. اما اکثر شاعران دفاع مقدس اظهار عجز می‌کنند و در آثار آن‌ها چیزی مبنی بر خودستایی نمی‌بینیم؛ چراکه آن‌ها خودشان را در برابر شهدا می‌بینند و همیشه احساس ناتوانی می‌کنند اما در عین حال ادبیات داستانی هم کارنامه درخشانی دارد و در این حوزه هم آثار ماندگاری داریم هرچند هنوز به قله نرسیده‌ایم. درحالی‌که به گفته اسماعیلی ادبیات داستانی دفاع مقدس هنوز تا قله راه زیادی در پیش دارد. اما مجموعه آثار منتشر شده در حوزه تاریخ شفاهی جنگ همان‌طور که فرجی نیز توضیح داد می‌تواند منبع الهام‌بخش و کارآمدی باشد و می‌توان امیدوار بود در آینده آثار ماندگاری با تاکید بر جنبه واقع‌گرایانه آن‌ها در حوزه دفاع مقدس شاهد باشیم.

 

 روزنامه ابتکار ، شنبه، 25 اردیبهشت 1395  ، 6 شعبان 1437

http://www.ebtekarnews.com/?newsid=42117