عدالت، مظلومیت و مردم‌داری امام علی(ع) در ادبیات فارسی

پایگاه خبری حوزه هنری - رضا اسماعیلی، شاعر، در گفت و گو با خبرنگار پایگاه خبری حوزه هنری، با اشاره به شب های قدر و هم زمانی آن با ایام شهادت حضرت امیرالمومنین(ع) گفت: شخصیت حضرت امیر(ع) در ادبیات فارسی بسیار مورد توجه بوده و ابعاد مختلف شخصیتی ایشان مورد تاكید شعرا قرار گرفته است. اما ابعادی كه بیشتر دیده شده را اگر بخواهیم دسته بندی كنیم، به نظرم می باید از ویژگی عدالت خواهی و عدالت گستری حضرت امیر (ع) به عنوان اولین و مهم ترین ویژگی شخصیتی امام علی (ع) كه در ادبیات فارسی بدان توجه شده، یاد كنیم. این ویژگی از چنان تشخصی برخوردار است که حتی گفته اند امام علی در محراب عبادت به خاطر عدالت شدیدش كشته شد : « قُتل فی مِحرابه لشِدة عَدله ... » دغدغه عدالت خواهی امام علی تا به حدی بود که در نامه ای به یكی از فرمانداران شان می نویسند : «در نگاه و اشاره چشم، در سلام كردن و اشاره كردن با همگان یكسان باش تا زورمندان در ستم تو طمع نكنند و ناتوانان از عدالت تو مأیوس نگردند.» امیر مومنان حتی در رفتار با قاتل خویش نیز توصیه به عدالت می کند ، چنان که شهریار گفته است :

به‌ جز از علی که گوید به پسر که قاتل من
چو اسیر توست اکنون به اسیر کن مدارا

      ابوالقاسم حسینجانی نیز گفته است :

عدل و آزادگي، كه گم مي‌شد
چشم مردم، به راه مولا بود

      در ذهن و زبان شاعر آیینی معاصرغلامرضا سازگار (میثم) نیز امام علی «عدالت مجسم» است . وی نیز در شعری دلیل اصلی شهادت مولا را دغدغه عدالت می داند و چنین می گوید :

داني چرا جبين علي را شکافتند ؟
زيرا به چشم کوفه عدالت گناه بود !

      جرج جرداق نویسنده و متفکر برجسته مسیحی نیز در کتابی با عنوان « امام علی ، صدای عدالت انسانی» به این بُعد از شخصیت حضرت امیر پرداخته است .

      اسماعیلی در ادامه به مظلومیت امام(ع) اشاره كرده و تصریح كرد: علی رغم این كه حضرت امیر(ع) قرآن ناطق و جانشین بلافصل رسول خدا ( ص ) بود ، به خاطر این که شخصیت شان از سوی دشمنان تحریف شده بود ، در زمانه خویش در اوج مظلومیت به سر می برد تا این که سرانجام در محراب مسجد کوفه در حال نماز به دست یکی از خوارج ( ابن ملجم مرادی ) - که لعنت خدا بر او باد -  به شهادت رسید  و مخفیانه در نجف به خاک سپرده شد. پس از ضربت خوردن حضرت در مسجد کوفه و شهادت ایشان ، عده ای گفتند :« مگر علی مسلمان بود و نماز می خواند؟! » که این نشانه اوج مظلومیت آن امام هُمام است . محمد حسین انصاری نژاد در غزل - قصیده ای به خوبی مظلومیت علی ( ع ) را در عصر خویش به تصویر کشیده است :

سلمان! تو نيستي و ابوذر نمانده است
عمّار نيست، مالك اشتر، نمانده است
قرآن به نيزه مي رود اينجا هزار بار
جز خطبه ي دريغ به منبر نمانده است
يادت كه هست شير خدا، دست بسته بود
جز آه، سهم فاتح خيبر نمانده است
تكفير مــــــي كنند پياپـــــــي امام را
ايمان شان به مصحف و دفتر نمانده است
شمشير هاي يكسره كوفي ست در نيام
راهي وراي گريه ي پرپر نمانده است
ديگر كجاي شب تهي از ابن ملجم ست
در كوفه جز سياهي خنجر نمانده است

      شاعر «ملکوت کلمات» در ادامه به بُعد مردم داری و مراوده این امام با مردم اشاره كرد و گفت: از دیگر ابعاد شخصیتی حضرت امیر (ع) كه در ادبیات فارسی بسیار مورد توجه قرار گرفته «مردم داری» و « ساده زیستی » آن حضرت است. آن چنان که به آن حضرت لقب «ابوتراب» داده اند . ابو تراب به معناى پدر خاك ، يا دمساز با خاك است و کنایه از سادگی و ساده زیستی آن حضرت دارد . اين لقب را رسول خدا ( ص ) به او داد . آن گاه كه ديد او بر روى زمين خوابيده و خاك بر پهلوى او نشسته است ، از روى لطف و مهربانى به او فرمود : «برخيز اى ابو تراب ! »

      مولا علی ( ع )  با زندگی ساده ای كه داشتند، عمدتا با لقمه نان و پنیری گذران زندگی می كردند. اما همواره با حضرت فاطمـه (س) در آن خانــــــه كوچك شان مشكلات مــــردم را رفع می كرده اند كه این هم زبانزد خاص و عام شده است و شاعران مسلمان فارسی زبان نیز در سروده های خود  به این ویژگی توجه داشته اند . سعید بیابانکی در غزلی فاخر و زیبا به ساده زیستی امام اشاره می کند و می گوید :

فرش آستانه‌ات ، بوريايي از کرم
تخت پادشاهي‌ات ، دستبافي از حصير

انصاری نژاد نیز در غزلی از دل بر آمده ، سلوک مردمی و ساده زیستی امام علی ( ع ) را چنین روایت می کند :

برسفره اش دوتکه ی نان جوین بس است
نان پاره ای است با نمک آری همین بس است

مثل همیشه ،نان ونمک سهم سفره اش
این توشه درمکاشفه ی آخرین بس است


  شاعر مجموعه شعر «بر آستان جانان»  در بین شعرای فارسی زبان محمد حسین بهجت تبریزی با تخلص شهریار را با غزل «علی ای همای رحمت» بهترین و شاخص ترین شاعر در زمینه پرداختن به شخصیت حضرت امیر دانست. وی از شعر«در سایه سار نخل ولایت» سید علی موسوی گرمارودی نیز به عنوان یکی از بهترین سپید سروده های علوی نام برد .