جای خالی قرآن در شعر معاصر کتمان ناپذیر است/نبود نظریه ادب توحیدی

رضا اسماعیلی می گوید در نبود نظریه ادبیات توحیدی و مواجهه با سیر نظریات ترجمه شده غربی در کشور، طبیعی است که شعر جوان ما از مفاهیم معنوی تهی شده و به سمت ساختارگرایی صرف غربی متمایل شود.

___________________________________________________________________

 

 

رضا اسماعیلی در گفتگو با خبرنگار مهر در پاسخ به سوالی درباره علت اختلاف میان شعر کلاسیک و معاصر از حیث پرداخت مضمونی به قرآن کریم، با اشاره به اینکه عنصر حکمت در ادبیات کلاسیک فارسی عنصری شاخص بوده است گفت: شاعران کلاسیک ایرانی علاوه بر اینکه خود در زمره حکیمان بوده‌اند، به مضمون و مفهوم حکمت نیز در شعر معاصر توجه بسیاری داشته‌اند و بر همین اساس شعر آنها شعری معنا محور به شمار می‌رفته است که تحت تاثیر قرآن کریم و آموزه‌هایش شکل گرفته است.

وی افزود: قرآن برای شاعران کلاسیک ما حکم اقیانوسی را داشته که آنها در دلش غواصی می کرده‌اند و سعی می‎کردند شمه‌ای از حکمت و فضائلی را که در آن می‌دیدند را با شعر به تصویر بکشند. این مساله زمانی جالبتر می‌شود که بدانیم در گذشته رسانه به معنای امروزی وجود نداشته است و کتاب غنی ترین منبع برای مطالعه شاعر به شمار می‌رفته است و غنی ترین کتاب نیز در نزد شاعران قرآن و نهج البلاغه و کتب حدیث بوده است.

اسماعیلی ادامه داد: شاعری در قرون گذشته ادبیات فارسی تعریفی متمایز با امروز داشت. شاعر در گذشته کسی نبود که تنها به صرف شعر گفتن بتواند در وادی شاعری قدم بگذارد. در گذشته برای شاعر بیش از شعر گفتن، شاعر نیازمند خودسازی معنوی و علمی بود. او باید از علم زمانه‌اش بهره می‌برده و به اندازه‌ای که موفق به این کار می‌شد به درجه‌ای از حکمت دست پیدا می‌کرد. به همین خاطر برترین شاعران معاصر ما حکیم به معنای مردم شناس و جامعه شناس بوده‌اند و اطلاعات حکمی شان به غنای شعرشان کمک زیادی می‌کرد که البته در صدر این اطلاعلات حکمی، دقائقی قرآنی بود که نائل به کشف آن می‌شدند.

دبیر اسبق جشنواره قلم زرین در ادامه با اشاره به ادبیات و شعر معاصر ایران به ویژه شعر و ادبیات انقلاب اسلامی گفت: در دوران مشروطه شاعران ایران تحت نظر نظریه‌های غربی سعی کردند بر اساس فورمولهای ارائه شده در جهانبینی غربی دست به خلق اثر بزنند و همین مساله به حکمت و اخلاق را در شعر آنها تشخص نداد و بیشتر از هر چیز فرم را در کار آنها برجسته کرد و در ادامه کار به جایی رسید که حتی در بحث زیبایی شناسی نیز گفته شد که شعر زیبا تنها شعری است که مخاطب را به وجد بیاورد و به او لذت هنری ارائه کند.

این شاعر تصریح کرد: شاعران مسلمان البته با وجود مولفه‌های زیبایی شناسانه در شعر مشکلی ندارند اما بر این باورند که هدف غایی از این منظر را ارائه ارزشهای متعالی و اخلاقی در شعر می‌پندارند. این تفاوت دیدگاه منشاء اصلی گسستی است که میان شعر معاصر و کلاسیک ما در این روزها وجود دارد. البته من مطمئنم که شاعر اصیل در کارش تجلی قرآن کریم حضور دارد اما کتمان هم نمی‌کنم که بسیاری از شاعران جوان کشور این روزها تحت تاثیر همان نظریه ها غربی از این مساله جا مانده‌اند.

اسماعیلی در ادامه در پاسخ به این سوال که چرا ادبیات انقلاب اسلامی تاکنون تئوری مشخصی به منظور تبلور قرآن و مفاهمی معنوی در ادبیات معاصر ارائه نداده است نیز گفت: ادبیات انقلاب اسلامی بر پایه همین مفاهیم ساختار یافته و تئوری خود را نیز شکل داده است اما متاسفانه تلاش درخوری برای مکتوب و منسجم کردن این نظریه و عرضه آن نشده است. متاسفانه شاعر جوان امروز منبع علمی برای خلق اثر و مطالعه در این حوزه ندارد و در مقابل با سیر آثار ترجمه شده مواجهیم که به سهولت در دست او قرار می‌گیرد و طبیعی است که شاعر جوان پر عطش معاصر برای خودسازی خود به آن دست درازی می‌کند. این درحالی اتفاق می افتد که در حوزه نقد ترجمه ها نیز دست ما خالی است و به طور طبیعی در چنین وضعیتی به سمت تئوریهای غربی کشیده می‌شویم.

وی در پایان تصریح کرد: نظریه ادبیات توحیدی باید در ایران تبیین و به صورت منبعی علمی عرضه و تدریس شود. در مقابل باید در حوزه ترجمه نیز فعال شویم و با استفاده از آنها آثاری مبتنی بر باورهای دینی و ملی مان را خلق و منتشر کنیم.

http://www.mehrnews.com/news/2790065/

اسماعیلی در گفت و گو با پایگاه خبری حوزه هنری بررسی كرد :

عدالت، مظلومیت و مردم‌داری امام علی(ع) در ادبیات فارسی

پایگاه خبری حوزه هنری - رضا اسماعیلی، شاعر، در گفت و گو با خبرنگار پایگاه خبری حوزه هنری، با اشاره به شب های قدر و هم زمانی آن با ایام شهادت حضرت امیرالمومنین(ع) گفت: شخصیت حضرت امیر(ع) در ادبیات فارسی بسیار مورد توجه بوده و ابعاد مختلف شخصیتی ایشان مورد تاكید شعرا قرار گرفته است. اما ابعادی كه بیشتر دیده شده را اگر بخواهیم دسته بندی كنیم، به نظرم می باید از ویژگی عدالت خواهی و عدالت گستری حضرت امیر (ع) به عنوان اولین و مهم ترین ویژگی شخصیتی امام علی (ع) كه در ادبیات فارسی بدان توجه شده، یاد كنیم. این ویژگی از چنان تشخصی برخوردار است که حتی گفته اند امام علی در محراب عبادت به خاطر عدالت شدیدش كشته شد : « قُتل فی مِحرابه لشِدة عَدله ... » دغدغه عدالت خواهی امام علی تا به حدی بود که در نامه ای به یكی از فرمانداران شان می نویسند : «در نگاه و اشاره چشم، در سلام كردن و اشاره كردن با همگان یكسان باش تا زورمندان در ستم تو طمع نكنند و ناتوانان از عدالت تو مأیوس نگردند.» امیر مومنان حتی در رفتار با قاتل خویش نیز توصیه به عدالت می کند ، چنان که شهریار گفته است :

به‌ جز از علی که گوید به پسر که قاتل من
چو اسیر توست اکنون به اسیر کن مدارا

      ابوالقاسم حسینجانی نیز گفته است :

عدل و آزادگي، كه گم مي‌شد
چشم مردم، به راه مولا بود

      در ذهن و زبان شاعر آیینی معاصرغلامرضا سازگار (میثم) نیز امام علی «عدالت مجسم» است . وی نیز در شعری دلیل اصلی شهادت مولا را دغدغه عدالت می داند و چنین می گوید :

داني چرا جبين علي را شکافتند ؟
زيرا به چشم کوفه عدالت گناه بود !

      جرج جرداق نویسنده و متفکر برجسته مسیحی نیز در کتابی با عنوان « امام علی ، صدای عدالت انسانی» به این بُعد از شخصیت حضرت امیر پرداخته است .

      اسماعیلی در ادامه به مظلومیت امام(ع) اشاره كرده و تصریح كرد: علی رغم این كه حضرت امیر(ع) قرآن ناطق و جانشین بلافصل رسول خدا ( ص ) بود ، به خاطر این که شخصیت شان از سوی دشمنان تحریف شده بود ، در زمانه خویش در اوج مظلومیت به سر می برد تا این که سرانجام در محراب مسجد کوفه در حال نماز به دست یکی از خوارج ( ابن ملجم مرادی ) - که لعنت خدا بر او باد -  به شهادت رسید  و مخفیانه در نجف به خاک سپرده شد. پس از ضربت خوردن حضرت در مسجد کوفه و شهادت ایشان ، عده ای گفتند :« مگر علی مسلمان بود و نماز می خواند؟! » که این نشانه اوج مظلومیت آن امام هُمام است . محمد حسین انصاری نژاد در غزل - قصیده ای به خوبی مظلومیت علی ( ع ) را در عصر خویش به تصویر کشیده است :

سلمان! تو نيستي و ابوذر نمانده است
عمّار نيست، مالك اشتر، نمانده است
قرآن به نيزه مي رود اينجا هزار بار
جز خطبه ي دريغ به منبر نمانده است
يادت كه هست شير خدا، دست بسته بود
جز آه، سهم فاتح خيبر نمانده است
تكفير مــــــي كنند پياپـــــــي امام را
ايمان شان به مصحف و دفتر نمانده است
شمشير هاي يكسره كوفي ست در نيام
راهي وراي گريه ي پرپر نمانده است
ديگر كجاي شب تهي از ابن ملجم ست
در كوفه جز سياهي خنجر نمانده است

      شاعر «ملکوت کلمات» در ادامه به بُعد مردم داری و مراوده این امام با مردم اشاره كرد و گفت: از دیگر ابعاد شخصیتی حضرت امیر (ع) كه در ادبیات فارسی بسیار مورد توجه قرار گرفته «مردم داری» و « ساده زیستی » آن حضرت است. آن چنان که به آن حضرت لقب «ابوتراب» داده اند . ابو تراب به معناى پدر خاك ، يا دمساز با خاك است و کنایه از سادگی و ساده زیستی آن حضرت دارد . اين لقب را رسول خدا ( ص ) به او داد . آن گاه كه ديد او بر روى زمين خوابيده و خاك بر پهلوى او نشسته است ، از روى لطف و مهربانى به او فرمود : «برخيز اى ابو تراب ! »

      مولا علی ( ع )  با زندگی ساده ای كه داشتند، عمدتا با لقمه نان و پنیری گذران زندگی می كردند. اما همواره با حضرت فاطمـه (س) در آن خانــــــه كوچك شان مشكلات مــــردم را رفع می كرده اند كه این هم زبانزد خاص و عام شده است و شاعران مسلمان فارسی زبان نیز در سروده های خود  به این ویژگی توجه داشته اند . سعید بیابانکی در غزلی فاخر و زیبا به ساده زیستی امام اشاره می کند و می گوید :

فرش آستانه‌ات ، بوريايي از کرم
تخت پادشاهي‌ات ، دستبافي از حصير

انصاری نژاد نیز در غزلی از دل بر آمده ، سلوک مردمی و ساده زیستی امام علی ( ع ) را چنین روایت می کند :

برسفره اش دوتکه ی نان جوین بس است
نان پاره ای است با نمک آری همین بس است

مثل همیشه ،نان ونمک سهم سفره اش
این توشه درمکاشفه ی آخرین بس است

  شاعر مجموعه شعر «بر آستان جانان»  در بین شعرای فارسی زبان محمد حسین بهجت تبریزی با تخلص شهریار را با غزل «علی ای همای رحمت» بهترین و شاخص ترین شاعر در زمینه پرداختن به شخصیت حضرت امیر دانست. وی از شعر«در سایه سار نخل ولایت» سید علی موسوی گرمارودی نیز به عنوان یکی از بهترین سپید سروده های علوی نام برد .

 

 

 

 

به بهانه 14 تیرماه روز قلم ؛

 

اهالی قلم مصلحانی برای اجتماع

کیش - ایرنا - نقد و انتقاد سازنده و تاثیر گذار یکی از مسوولیت های ذاتی اهالی قلم در هر جامعه است ، آنها می توانند با تک تک واژه ها وجدان جامعه را بیدار و با آگاهی بخشی و بصیرت ؛ مسوولان را متوجه آسیب ها و مشکلات موجود کنند تا در مسیر پیشگیری و اصلاح گامهای موثرتری بردارند.

 

چهاردهم تیرماه فرصتی است برای قدردانی از اهالی قلم ، قشری فرهیخته که با تحمل مرارت های بسیارو با ارائه مطالب پر محتوا علاوه بر بصیرت بخشی به مردم و آگاه سازی آنان از فراز و نشیب های روزگار، همواره ارائه دهنده راهکارهای مفید برای حل مشکلات جامعه بوده اند .
چهاردهم تیر ماه به پیشنهاد انجمن قلم ایران و تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی ، به عنوان 'روز قلم ' در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران نامگذاری شده است، گرامیداشت این روزفرصتی برای تقدیر از اصحاب فکر ، اندیشه و فرهیختگان جامعه است و همچنین فرصتی برای توجه دادن افکار مردم و مسوولان به اهمیت تولید فکر و محتوا و توجه به کتاب است .
صاحبان قلم و نویسندگان در هر جامعه ای چون چراغ راه ، انسان را از رفتن در مسیر بیراهه باز می دارند و با تولید اندیشه به ارتقا آن جامعه کمک می کنند .
قلم در طول تاریخ بشریت،زبان دوم انسان بوده که به یاری آن تلخی ها و شیرینی های عبرت آموزی در برگ برگ کتاب تاریخ بشریت ماندگار است ،کسی که قلم بدست می گیرد همواره مسوول آنچه می نگارد است ، گاه نوشته ای کوتاه، تخریب فرد، گروه یا جامعه ای را بدنبال دارد و گاه با نقدی سازنده ، دلسوزانه ومنصفانه جامعه را از حرکت به سمت سراشیبی باز می دارد در اینجاست که می توان به اهمیت قلم و تفکرنویسنده پی برد.
اهمیت و قداست قلم به اندازه ای است که در کتاب آسمانی نیز بدان سوگند یاد شده است ، قرآن در این زمینه می فرماید ' ن و القلم و مایسطرون' ، این اهمیت دادن به اهالی فکر و اندیشه قداست آن را گوشزد می کند تا بدانند چگونه از آن در مسیر حرکت بشریت به سمت پیشرفت و کمال بهره بگیرند .
نامگذاری 14 تیر ماه به نام قلم با فرهنگ این سرزمین نیز بی ارتباط نیست به گونه ای که ابوریحان بیرونی در کتاب 'آثار الباقیه' نیز آورده است که چهاردهمین روز از تیر ماه را ایرانیان باستان، روز تیر(عطارد) می نامیدند، سیاره تیر یا همان عطارد، در فرهنگ ادب پارسی، کاتب و نویسنده ستارگان است.
مسوولان فرهنگی کشور سالهاست که برای پاسداشت از زحمات اهالی قلم برنامه های متنوعی برگزار می کنند اما خوب است بدانیم تکریم از این افراد را نباید تنها به یک روز و یک جشن خاص محدود کرد ، قطعا این مسوولان هدفی والاتر، که ایجاد انگیزه برای صاحبان خرد و اندیشه در تولید آثار ارزشمند است را دنبال می کنند .
برپایی این روز شاید یاد آوری دوباره ای برای مسوولان باشد تا در جهت بهبود وضعیت معیشت صاحبان خرد و اندیشه ،بیشتر بکوشند و بسترهای لازم را برای تولید فکر این قشر فرهیخته جامعه فراهم کنند.
محقق و پژوهشگر معاصر فرا رسیدن روز قلم را فرصتی برای تجلیل از زحمات آنان عنوان کرد و افزود : نظامی گنجوی نیز در ارزش جایگاه قلم اینگونه سروده است که :
جنبش اول که قلم برگرفت
حرف نخستین ز سخن درگرفت
پرده خلوت چو برانداختند
جلوت اول به سخن ساختند
رضا اسماعیلی با یاد آوری اینکه در سوره قلم در قرآن نیز بدان قسم یاد شده است گفت : در حدیثی از امام صادق (ع) نیز آمده است ' مداد العلما افضل من دما الشهدا' که نشان می دهد قلم دانشمندان از اهمیت والایی برخوردار است .
استاد زبان و ادبیات فارسی ،قلم را انسان ساز و جامعه ساز عنوان کرد و به سخنی از امام راحل در این زمینه اشاره کرد وی گفت : ایشان نیز در اهمیت قلم اظهار داشتند که شهدا را قلم ها می سازند و قلم ها شهید پرورند .
وی رسالت اهالی قلم را رسالتی پیامبر گونه در راستای تعلیم و تربیت برشمرد و گفت: بیان حقایق و بیدارگری از وظایف اهل قلم است ، اندیشمندان با استفاده از قلم، نسل بشر را تربیت کرده و در مسیر انسان سازی برده اند ، آنها همواره در ساختن جامعه ای سرشار از زیبایی ها و خوبی و عاری از پلشتی ها و رذایل تلاش های بسیاری کرده اند .
این شاعر معاصر با بیان اینکه می توان با قلم سیمای یک جامعه را به تصویر کشید گفت : اگر اهالی قلم نتوانند بدرستی به رسالت خود عمل کنند میدان برای قدرت های جهانخوار و استعمارگر برای به استثمار کشیدن بشریت فراهم می شود تا با استفاده از زور ، قدرت ودروغ پردازی ها، کرامات انسانی را در مسیر اهداف جاه طلبانه خود لگد مال سازند.
وی وظایف مهم اهل قلم را بیدارگری ، روشنگری ،بصیرت افزایی ، دعوت به وحدت ، حق پرستی ، ترویج و انتشار درستی ها ، زیبایی ها ، فضایل اخلاقی و انسانی و نشان دادن نقاط ضعف و قوت جامعه دانست .
دبیر یازدهمین دوره جشنواره قلم زرین در سال 91 ،یکی از مسوولیت های خطیر اهالی قلم را کالبد شکافی ، آسیب شناسی و انتقاد عنوان کرد و افزود : این قشر نارسایی ها ، کاستی ها ، زشتی ها را در جامعه می بینند و باید با استفاده از بیان ، قلم رسا و گویای خود به نقد منصفانه پرداخته و بیدارگری کنند ،اهالی قلم نقاط قوت و زیبایی ها را هم باید ببینند و در تقویت آنها کوشا باشند .
وی با بیان اینکه ممکن است در مقابل نقد ها موضعگیری هایی هم صورت بگیرد افزود : اهالی قلم وجدان بیدار جامعه هستند ، آنها با دیدن مسائل و مشکلات و پرداختن به آن باید مسوولان را متوجه آسیب ها کنند تا بتوانند در رفع هر چه بهتر آن بکوشند ، نقد سازنده نوعی پیشگیری و اصلاح در جامعه است .
اسماعیلی با تاکید بر اینکه روحیه نقد پذیری در جامعه به ویژه مسوولان باید افزایش یابد گفت : اگر ظرفیت نقد پذیری نباشد جامعه به سمت اصلاح نمی رود ، کاری کنیم تا بستر و امنیت لازم برای ارائه نقدهای سازنده در جامعه و به منظور اصلاح هر چه بیشتر فراهم شود .
این استاد دانشگاه با ابراز خرسندی از اینکه سعه صدر در مسوولان کشور برای پذیرش نقد وجود دارد افزود : نباید افراد منتقد دچار تنگنا شوند ، آنها باید بتوانند انتقادات دلسوزانه خود را به راحتی مطرح کنند، در جامعه ای که فضای ارائه آرا و نظرات مختلف وجود نداشته باشد آن جامعه دچار آسیب خواهد شد .
وی ایجاد بستر مناسب برای ارائه نظرات و آرا سازنده و تعامل اهالی قلم با مسوولان را سبب طراوات و بالندگی جامعه عنوان کرد .
اسماعیلی اهالی قلم را افرادی نجیب ، قانع و دارای مناعت طبع دانست و از برخی نگاه ها به حوزه فرهنگ انتقاد کرد و گفت : به آن اندازه که به ستارگان سینما و عرصه ورزش توجه می شود اهالی فرهنگ از نگاه مهربانانه ای برخوردار نیستند .
وی با بیان اینکه برخی از اهالی قلم از وضعیت معیشتی خوبی برخوردار نیستند خواستار توجه بیشتر مسوولان فرهنگ به وضعیت بیمه و معیشت این قشر شد.
وی یکی از راه های حمایت از اهالی قلم را سامان یافتن سیستم توزیع آثار نویسندگان ، ایجاد صنفی برای رسیدگی به مشکلات و توجه به وضعیت معیشتی آنان عنوان کرد.
14 تیرماه در تقویم کشور به نام روز قلم نامگذاری شده است. 

مریم زباندان خبرنگار ایرنا - کیش